OWEN, ELIAS (1833 - 1899), clerigwr a hynafiaethydd

Enw: Elias Owen
Dyddiad geni: 1833
Dyddiad marw: 1899
Priod: Margaret Owen (née Pierce)
Rhiant: James Owen
Rhyw: Gwryw
Galwedigaeth: clerigwr a hynafiaethydd
Maes gweithgaredd: Crefydd; Hanes a Diwylliant
Awdur: Ellis Davies

Ganwyd yn 1833, mab i James Owen, amaethwr ym mhlwyf Llandysilio, Sir Drefaldwyn, a ymsefydlodd wedyn yn Llanidloes. Ar ôl cwrs mewn coleg hyfforddiadol, penodwyd Elias Owen yn brifathro Ysgol Genedlaethol Llanllechid. Yma dechreuodd ymddiddori mewn hynafiaethau. Trodd ei sylw at hen olion y plwyf, a chyhoeddodd ffrwyth ei ymchwiliadau yn y North Wales Chronicle a'r Archæologia Cambrensis dan y pennawd ‘Arvona Antiqua,’ 1866, 1867 (gyda map), 1872. Priododd, yn Llanllechid, â Margaret Pierce. Yn 1871 enillodd radd B.A. yng Ngholeg y Drindod, Dulyn (M.A. 1878). Ordeiniwyd ef yn ddiacon yn 1871 (offeiriad 1872) gan esgob Bangor, a daeth yn gurad Llanwnog, Sir Drefaldwyn, hyd 1875, pan symudodd i eglwys y Lân Drindod, Croesoswallt. Y flwyddyn ddilynol penodwyd ef yn arholwr gwybodaeth ysgrythurol yn ysgolion eglwysig esgobaeth Llanelwy, swydd a ddaliodd hyd 1881 pryd y derbyniodd fywoliaeth Efenechtyd ger Rhuthyn. Yn 1892 symudodd i Lanyblodwel lle'r arhosodd hyd ei farwolaeth, 19 Mai 1899, yn 65 oed. Parhaodd yn ddiwyd i astudio hynafiaethau, ac etholwyd ef yn F.S.A. Ysgrifennodd yn helaeth, a chyfrannodd erthyglau i'r Archæologia Cambrensis, yr Antiquary, y Reliquary, y Montgomery Collections, etc. Ei brif waith llenyddol oedd The Old Stone Crosses of the Vale of Clwyd, 1886. Llyfr arall oedd Welsh Folklore, 1896, traethawd arobryn yn eisteddfod genedlaethol Llundain, 1887. Golygodd hefyd, 1895, weithiau Griffith Edwards (‘Gutyn Padarn’). Yn ei flynyddoedd olaf casglodd ddefnyddiau, sydd yn awr yn y Llyfrgell Genedlaethol, gogyfer â chyfrol ar ffynhonnau cysegredig Gogledd Cymru.

Awdur

Dyddiad cyhoeddi: 1953

Hawlfraint Erthygl: http://rightsstatements.org/page/InC/1.0/