Cywiriadau

STANLEY, Syr HENRY MORTON, gynt ROWLANDS, JOHN (1841 - 1904), arloesydd canolbarth Affrica

Enw: Henry Morton Stanley
Dyddiad geni: 1841
Dyddiad marw: 1904
Priod: Dorothy Coombe Stanley (née Tennant)
Rhiant: Elisabeth Parry
Rhiant: James Vaughan Horne
Rhiant: John Rowland
Rhyw: Gwryw
Galwedigaeth: arloesydd canolbarth Affrica
Maes gweithgaredd: Llenyddiaeth ac Ysgrifennu; Gwasanaethau Cyhoeddus a Chymdeithasol, Gweinyddiaeth Sifil; Teithio
Awdur: William Llewelyn Davies

Nid oes fawr a wnelo ei yrfa, hynod iawn, â Chymru — gŵyr pawb iddo yn 1871 (ac yntau ar y pryd yng ngwasanaeth y New York Herald) ddod o hyd i David Livingstone yn Ujiji; iddo yn 1874 groesi canolbarth Affrica o ddwyrain i orllewin, a bwrw seiliau'r dominiwn Belgaidd ar lannau Congo; ac iddo drachefn (1887), wrth chwilio am Emin Pasha, ddarganfod tiroedd na wyddid amdanynt ond a ddaeth yn ddiweddarach yn ‘British East Africa.’ Adroddodd ef ei hun y teithiau hyn yn ei How I found Livingstone, 1872; Through the Dark Continent, 1878; ac In Darkest Africa, 1890; sgrifennodd hefyd Autobiography, a gyhoeddwyd gan ei weddw yn 1909. Y mae hefyd ysgrif lawn arno (gan Sidney J. Low) yn yr ail atodiad i'r D.N.B., ac amryw gofiannau eraill, gan gynnwys Hanes Bywyd Henry M. Stanley (Dinbych, 1890), a llyfr nid cwbl ddibynnol gan gâr iddo, Cadwalader Rowlands, Henry M. Stanley … his Life from … 1841 to … 1871 (Llundain, 1872).

Bu ei dras a'i yrfa fore'n bwnc dadlau am amser maith — gellir priodoli llawer o hynny i'w hwyrfrydigrwydd ef ei hunan i ddadlennu'r ffeithiau. Haerai rhai yn America mai ym Missouri y ganed ef. Cyhoeddwyd yn 1875 The Birth, Boyhood, and Younger Days of Henry M. Stanley, a South Wales Hero, gan Thomas George, a'i galwai ei hunan ‘an old playmate '; dywed hwn mai Howell Jones oedd gwir enw Stanley, mai mab oedd i Josuah Jones, llyfr-rwymwr yng Nghenarth, ac mai yn Ysgar ‘ym mhlwy Betws’ (Betws Iwan ?) y ganwyd ef. Ar y llaw arall, hawliai Cadwalader Rowlands a'r cofiannydd Cymraeg ef i Ogledd Cymru. Chwalwyd y dadleuon hyn pan ymddangosodd yr hunangofiant, a sgrifennwyd yn hwyrddydd ei fywyd, ac yntau (chwedl ei ragymadrodd) bellach wedi ymado â balchder a swildod. Manyla Stanley yn hwn ar hanes 15 mlynedd cyntaf ei fywyd. Fe'i ganwyd 29 Mehefin 1841 mewn bwthyn o fewn terfynau castell Dinbych, yn fab i John Rowlands a'i wraig Elizabeth (Parry), merch i gigydd yn y dref), bedyddiwyd ef yn Nhremeirchion meddai'r D.N.B., ond yn eglwys Ilar yn Ninbych meddai Cadwalader Rowlands. Bu farw ei dad yn 1854, a gwrthododd ei daid, John Rowlands, o'r Llys, Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch, ofalu amdano, felly tylwyth ei fam a'i magodd. Aeth hithau i Lundain (ac ailbriododd), a thua'r 6 oed cymerwyd ef i dloty Llanelwy. Cafodd galedi mawr yno, a thua'r 15 oed (ar ôl rhoi curfa i'r meistr) dihangodd, a bwriodd beth amser yn Brynffordd, yn is-athro mewn ysgol dan gefnder iddo; wedyn aeth i weithio ar fferm modryb iddo yn Nhremeirchion. Ar ôl mynd i Lerpwl, cafodd le fel ‘cabin-boy’ ar long i New Orleans, lle y mabwysiadwyd ef gan ŵr o'r enw Henry Stanley, y cymerth ei enw. Bu'n ymdreiglo o swydd i swydd — yn filwr yn Rhyfel Cartrefol U.D.A., yn forwr yn llynges U.D.A., etc. Newyddiadurwr (' gohebydd arbennig ') oedd pan ddaeth y trobwynt yn ei fywyd.

Wedi tyfu i'w enwogrwydd y priododd, 12 Gorffennaf 1890, yn abaty Westminster, â Dorothy Tennant o Cadoxton Lodge, Castell Nedd. Bu am gyfnod (1895-1900) yn aelod seneddol dros North Lambeth, ond nid ymddiddorai mewn gwleidyddiaeth. Yn hwyr iawn o ddydd (1899) urddwyd ef yn farchog — oeraidd oedd teimladau rhai cylchoedd tuag ato (gw. y sylwadau ar ddiwedd yr ysgrif yn y D.N.B. am rai o'r rhesymau). Bu farw 10 Mai 1904; dymunai gael ei gladdu yn ymyl Livingstone yn abaty Westminster, eithr gomeddwyd hynny, ac yn Pirbright, gerllaw ei gartref, y claddwyd ef.

Awdur

Dyddiad cyhoeddi: 1953

Hawlfraint Erthygl: http://rightsstatements.org/page/InC-RUU/1.0/

Cywiriadau

STANLEY, Syr HENRY MORTON

Y mae'n eglur oddiwrth ei hunangofiant mai ef yw'r John, mab anghyfreithlon John Rowland, Llys Llanrhaeadr, ffermwr, ac Elisabeth Parry o'r Castell a fedyddiwyd ar 19 Chwefror 1841, yn ôl cofrestr plwy Dinbych.

Ymddengys felly mai 28 Ionawr 1841 yw dyddiad mwyaf tebygol ei eni.

    Dyddiad cyhoeddi: 1970

    Cywiriadau