ROBERTS, HOWELL (‘Hywel Tudur’; 1840 - 1922), bardd, pregethwr a dyfeisydd

Enw: Howell Roberts
Ffugenw: Hywel Tudur
Dyddiad geni: 1840
Dyddiad marw: 1922
Rhyw: Gwryw
Galwedigaeth: bardd, pregethwr a dyfeisydd
Maes gweithgaredd: Diwydiant a Busnes; Crefydd; Peirianneg, Adeiladu, Pensaerniaeth Forwrol ac Arolygu Tir; Barddoniaeth
Awdur: Gwilym Arthur Jones

Ganwyd 21 Awst 1840 ym Mron yr Haul, (Blaenau) Llangernyw, Sir Ddinbych, y trydydd o wyth o blant. Symudai'r teulu'n aml gan mai adeiladu a gwerthu tai oedd gwaith eu tad. Dechreuodd ymddiddori mewn mesur tir a dod yn bur fedrus yn y grefft. Pan oedd yn 13 oed rhoes gynnig ar bregethu. Mynychodd ysgol yn Abergele am blwc a dywedir iddo fod am ysbaid yn y Mechanics Institute, Lerpwl. Tua 1853 sefydlwyd Cymdeithas Lenyddol yn y Pandy ac yno y dysgodd ramadeg Caledfryn. Yn 1861 enillodd dystysgrif Cymraeg yng Ngholeg Hyfforddi Caernarfon ond ni allodd gael mynediad i'r Coleg Normal am nad oedd digon o le yno. Fe'i cyfrifai ei hun fel ‘Bardd Mawr y Pandy, B.B.D.’. Penderfynodd gartrefu yng Nghlynnog lle'r oedd Eben Fardd (Ebenezer Thomas ‘hynafol batriarchaidd’ yn cadw ysgol a'r post. Gwahoddwyd ef i gynllunio ysgol newydd yn y pentref fel y gallesid ei haddasu'n dai, pe deuai galw. Y mae sôn amdano'n cadw ysgol yn Llanllyfni ond troes i ymddiddori fwy-fwy mewn dyfeisiadau ac, yn arbennig, yn egwyddor ‘mudiad parhaus’. Cynlluniodd, ac adeiladu, llong awyr ac (yn ôl ei ferch) yn rhai o adeiladau gwesty Beuno Sant (heddiw) y bu hynny. Bu nifer o grefftwyr yr ardal yn ei gynorthwyo a deuai rhai gwŷr pwysig i ymweld ag ef. Llesteiriwyd ei gynlluniau gan brinder arian. Derbyniwyd ei gynllun (rhif 110,201) ar gyfer ‘A propeller or driving wheel to put in motion vehicles, boats and flying machines’ gan y Patent Office ar 14 Hydref 1916. Ef a gynlluniodd a chodi Bryn Eisteddfod, Clynnog (ei gartref). Gŵr hamddenol, di-ffrwst ydoedd ac arferai aros ar ei draed tan berfeddion. Yr oedd yn ddiarhebol am golli trên. Cynorthwyai lawer i lunio ewyllysiau. Ef oedd un o brif ysgogwyr Cwmni Moduron Clynnog a Threfor (Moto Coch) tuag 1912. Tadogir arno declyn a alluogai giard trên i agor a chau drysau a dyfeisiodd ganhwyllbren gyda gefail ynghlwm wrthi i ddal y gannwyll. Rhagwelai ddyfais a alluogai bobl i weld lluniau o wledydd pell. Yr oedd yn bregethwr cymeradwy, ysgrifennai i gylchgronau a newyddiaduron Cyfundebol (MC) a beirniadai mewn eisteddfodau lleol yn arbennig Cylchwyl Lenyddol a Cherddorol Capel Uchaf — adeilad arall y bu a wnelo â'i gynllunio. Priododd ferch Hafod-y-wern, Clynnog, a bu'n amaethu yno ynghyd â bugeilio'i braidd yn eglwysi (MC) Seion, Gyrn Coch a Chapel Uchaf. Ganwyd iddynt bump o blant. Wedi marw ei wraig priododd chwaer y Parch. R. Dewi Williams a ganed iddynt fab a merch. Bu farw yn sydyn 3 Mehefin 1922 a'i gladdu ym mynwent eglwys Clynnog, er mai yn ardal ei febyd y dymunai gael bedd. Awdur : Gweithiau Barddonol Eben Fardd (ar y cyd â Wm. Jones, ieu.; 1873?), Llyfr Genesis ar Gân; Tlysau Beuno (1902).

Awdur

Dyddiad cyhoeddi: 1997

Hawlfraint Erthygl: http://rightsstatements.org/page/InC/1.0/