LEWIS (TEULU), Van, Sir Forgannwg

Gellir trin y teulu blaenllaw hwn fel cyfangorff gan nad oedd yr un aelod ohono o bwys hanesyddol mawr. Yr oedd i'r teulu ddwy nodwedd — cart achau hir, a dawn arbennig i ychwanegu at y stad.

EDWARD LEWIS

oedd y cyntaf i fabwysiadu'r cyfenw. Efe a adeiladodd rannau hynaf Van, gerllaw Caerffili, ac a amgaeodd y parc o gylch y plasty. Prynodd y rhan o stad abaty Keynsham a oedd yn cynnwys maenor Roath-Keynsham. Bu'n siryf Morgannwg yn 1548, 1555, a 1559. Priododd Ann, merch Syr William Morgan, Pencoyd, sir Fynwy, aelod o deulu Tredegar.

Bu THOMAS LEWIS, ei fab, yn siryf Morgannwg yn 1569. Ei wraig gyntaf ef oedd Margaret Gamage, Coety, a oedd yn weddw Miles Mathew, Llandaf, ar y pryd. Ychwanegodd at y Van ac adeiladodd dŷ'r teulu yn S. Mary Street, Caerdydd; gorffennwyd tynnu'r tŷ hwn yng Nghaerdydd i lawr yn 1865. Bu farw yng Nghaerdydd 2 Tachwedd 1594. Y mae'r ‘inquisitiones post mortem’ a gynhaliwyd ar ôl ei farw ef o gryn bwys i haneswyr lleol.

Ei fab hynaf ef oedd Syr EDWARD LEWIS (1560 - 1628), y gŵr a roes fywoliaeth Llanfaches i William Wroth, a fu'n siryf Morgannwg yn 1601 a 1612 ac a urddwyd yn farchog yn 1603. Bu'n ymgyfreithio'n helaeth ac ychwanegodd lawer at y stad. Ei bryniad mwyaf diddorol ydoedd castell Sain Ffagan, a bwrcasodd gan Syr William Herbert, Caerdydd, yn 1616 — Amgueddfa Werin Genedlaethol Cymru erbyn hyn; yr oedd yr hyn a brynwyd yn cynnwys y plasty presennol a adeiladwyd gan Dr. John Gibbon c. 1590. Bu farw 9 Ionawr 1628.

Cafodd yr ail Syr EDWARD LEWIS hefyd ei urddo'n farchog yn 1603. Yr oedd ef yn byw yn Edington, Wiltshire, eiddo y cymerodd brydles arno. Yr oedd yn ‘Gentleman of the Privy Chamber’ i'r tywysog Harri, mab hynaf Iago I, yn 1610, ac yn ddiweddarach i'r tywysog Siarl. Bu farw yn Edington ar 10 Hydref 1630 — ddwy flynedd ar ôl marw ei dad.

Etifeddwyd y stad gan WILLIAM LEWIS (bu farw 1661), a briododd aeres stadau Brill a Bostal ac a ychwanegodd atynt. Yr oedd ef yn gryf o blaid y Senedd.

Y nesaf o'r teulu oedd EDWARD LEWIS (1650 - 1674); ganwyd 30 Gorffennaf 1650. Gadawodd ef y stad yn Sir Forgannwg i'w ewythr

RICHARD LEWIS (1623 - 1706),

gyda threfniant ei bod i ddisgyn o wryw i wryw (‘in tail male’). Prynodd Richard Lewis faenor Corsham ac yno y claddwyd ef. Bu farw 7 Hydref 1706. Gwyddys iddo ef esgeuluso Van; y mae'n bosibl mai efe a ddechreuodd adael iddo ymddadfeilio.

Ei fab ef, THOMAS LEWIS (a fu farw 1736), oedd y ‘Lewis o'r Van’ diwethaf. Nid oes sicrwydd ynghylch blwyddyn ei eni, ond y mae'n ddiau i hynny ddigwydd cyn 1668. Bu'n aelod seneddol dros wahanol etholaethau am lawer o flynyddoedd. Bu farw ar 22 Tachwedd 1736 yn Soberton, Hampshire, eiddo ei wraig. Gadawodd unig ferch, ELIZABETH, yn aeres iddo; priododd hi Other Windsor, 3ydd iarll Plymouth.

Awdur

Ffynonellau

Dyddiad cyhoeddi: 1953

Hawlfraint Erthygl: http://rightsstatements.org/page/InC-RUU/1.0/