DERFEL, ROBERT JONES (1824 - 1905), bardd a sosialydd

Enw: Robert Jones Derfel
Dyddiad geni: 1824
Dyddiad marw: 1905
Rhiant: Catherine Jones
Rhiant: Edward Jones
Rhyw: Gwryw
Galwedigaeth: bardd a sosialydd
Maes gweithgaredd: Crefydd; Eisteddfod; Barddoniaeth; Gwleidyddiaeth a Mudiadau Gwleidyddol
Awdur: David Gwenallt Jones

Mab Edward Jones a Catherine, ganwyd 24 Gorffennaf 1824 yn y Foty, cartref ei daid, fferm ar y bryniau rhwng Llandderfel a Bethel. Symudodd ei rieni i Tan-y-ffordd, tŷ bychan yn ymyl Llandderfel. Aeth oddi yno i chwilio am waith, ac wedi llawer o grwydro, cafodd waith fel trafaeliwr yn swydd Stafford, rhannau o ganolbarth Lloegr, a Gogledd Cymru i lawr hyd at Aberystwyth gan gwmni J. F. a H. Roberts, Manceinion [gweler Roberts o Mynydd-y-gof ]. Bu'n bregethwr cynorthwyol gyda'r Bedyddwyr, ac ysgrifennodd i'w cyfnodolion, Y Tyst Apostolaidd, ac Y Greal.

Ym Manceinion ffurfiwyd cymdeithas lenyddol o bedwar, ‘Creuddynfab’, ‘Ceiriog’, ‘Idris Fychan’ a Robert Jones; mynnai Robert Jones iddynt gymryd cyfenwau Cymraeg, a gosododd ‘Derfel’ ar ôl ei enw bedydd ei hun. Enillodd ar bryddestau mewn eisteddfodau; danfonodd i'r Amserau ddarnau o gerdd ar Reports of the Commissioners of Enquiry into the State of Education in Wales…; ataliwyd ei chyhoeddi, ac argraffodd y gerdd gyfan dan yr enw Brad y Llyfrau Gleision, 1854. Cyhoeddodd yn 1864 Traethodau ac Areithiau, lle dadleuodd dros brifysgol i Gymru, dros bapur dyddiol Cymraeg, llyfrgell genedlaethol, llyfrgelloedd pentref, amgueddfa genedlaethol, ysgol gelfyddyd, ac arsyllfa. Dengys y llyfr hwn ei fod yn un o arloeswyr y mudiad cenedlaethol yn y ganrif ddiwethaf.

Gadawodd grefydd; troes yn sosialydd a rhesymolwr tan ddylanwad llyfrau Robert Owen. Yr oedd R. J. Derfel yn un o'r rhai a gychwynnodd yn 1890 y’ Manchester and District Fabian Society.’ Ysgrifennodd rhwng 1889 a 1904 lawer o lyfrynnau a cherddi yn Saesneg ar sosialaeth, ac ynddynt yr oedd yn fwy o Oweniad nag o Ffabiad. Cyhoeddodd yn Y Cymro a Llais Llafur rhwng 1892 a 1903 gyfresi o erthyglau a llythyrau ar sosialaeth — yr erthyglau cyntaf ar sosialaeth yn Gymraeg; yn y rhain ceisiodd gysoni ei sosialaeth â Christnogaeth a chenedlaetholdeb. Daeth dan ddylanwad y mudiad seciwlaraidd, yn enwedig weithiau Holyoake a Bradlaugh, ac ysgrifennodd nifer o erthyglau i The Freethinker a chylchgronau seciwlaraidd ac agnostig.

Wedi rhoi'r gorau i bregethu tua 1865 prynodd â'r arian a gynilasai siop i werthu llyfrau Cymraeg ym Manceinion, a gwasg ynghlwm wrthi, a'i wasg ef ei hun a gyhoeddodd rai o'i bamffledi Saesneg ar sosialaeth; hefyd cyhoeddodd ‘Derfel's School Series,’ cerddi Saesneg, gyda nodiadau, ar’ Llywelyn ab Gruffydd’ ac eraill, a hefyd ddetholiadau bychain o weithiau Scott, Coleridge, ac eraill, ond rhoddwyd pen ar y cyhoeddi hwn i ysgolion pan ddewisodd y Bwrdd Addysg wasg iddi hi ei hun. Bu farw 17 Rhagfyr 1905, a llosgwyd ei gorff yn y crematoriwm ym Manceinion.

Awdur

Dyddiad cyhoeddi: 1953

Hawlfraint Erthygl: http://rightsstatements.org/page/InC/1.0/