EVANS, BERIAH GWYNFE (1848 - 1927), newyddiadurwr a dramodydd

Enw: Beriah Gwynfe Evans
Dyddiad geni: 1848
Dyddiad marw: 1927
Priod: Ann Evans (née Thomas)
Plentyn: Nellie Myfanwy Lewis (née Evans)
Rhiant: Mary Evans (née Valentine)
Rhiant: Evan Evans
Rhyw: Gwryw
Galwedigaeth: newyddiadurwr a dramodydd
Maes gweithgaredd: Eisteddfod; Llenyddiaeth ac Ysgrifennu; Perfformio; Argraffu a Chyhoeddi
Awdur: Edward Morgan Humphreys

Ganwyd 12 Chwefror 1848, mab y Parch. Evan Evans, Nant y Glo, sir Fynwy — enw morwynol ei fam oedd Mary Valentine. Bu yn Ysgol Frutanaidd Beaufort ac aeth yn athro ysgol. Bu'n athro yn ysgolion Gwynfe a Llangadog, Sir Gaerfyrddin; yn ystod ei gyfnod yng Ngwynfe sefydlodd y cylchgrawn Cyfaill yr Aelwyd, 1880, ac fel golygydd y cylchgrawn hwnnw y daeth yn adnabyddus gyntaf i Gymru. Yr oedd yn arfer cystadlu yn yr eisteddfodau yn y cyfnod hwn; yn 1879, yn eisteddfod Llanberis, gwobrwywyd ei ddrama, ' Owain Glyndwr,' ac o hynny ymlaen bu ef yn un o arloeswyr mudiad y ddrama yng Nghymru. Gadawodd yr ysgolion yn 1887 ac ymunodd â staff y South Wales Daily News yng Nghaerdydd; bu'n golygu adran Gymraeg y Cardiff Times and South Wales Weekly News. Yn 1892, ar wahoddiad cwmni'r Genedl Gymreig, cwmni yr oedd D. Lloyd George yn meddu diddordeb ynddo, aeth i Gaernarfon fel rheolwr a phrif olygydd y cwmni a'i wahanol bapurau. Yn fuan iawn gwnaeth ei ôl fel newyddiadurwr gwleidyddol ar yr ochr Ryddfrydol, ond gadawodd gwmni'r Genedl yn 1895, ac o hynny ymlaen bu'n ohebydd i'r Liverpool Mercury ac i lawer o bapurau eraill, gan barhau i fyw yng Nghaernarfon. Yn 1917 penodwyd ef yn olygydd Y Tyst, papur wythnosol yr Annibynwyr. Bu ganddo ran amlwg gyda mudiad ' Cymru Fydd,' a phenodwyd ef yn ysgrifennydd y mudiad yn 1895. Bu'n eisteddfodwr ar hyd ei oes, ac wedi marw ' Eifionydd ' yn 1922 dewiswyd Beriah yn olynydd iddo fel Cofiadur yr Orsedd. Yr oedd yn awdur amryw lyfrau, yn eu plith Dafydd Dafis, 1898; Diwygwyr Cymru, 1900; The Life Romance of Lloyd George (d.d.); Rhamant Bywyd Lloyd George (Utica, U.D.A., 1916) (bu argraffiad yn Ffrangeg o'r llyfr hefyd, La Vie roman de Lloyd George); ac Owain Glyndwr, 1911 — y ddrama hon (drama Llanberis wedi ei hail ysgrifennu, mewn rhyddiaith) a actiwyd ynglŷn â dathliadau arwisgiad tywysog Cymru yng Nghaernarfon yn 1911. Ei ddrama Caradog, a actiwyd ynglŷn ag eisteddfod genedlaethol Caernarfon yn 1906, oedd y ddrama gyntaf i gael lle mewn cysylltiad â'r eisteddfod. Yr oedd yn flaenllaw yn y mudiad (1885) i arfer a dysgu Cymraeg yn yr ysgolion; ef oedd ysgrifennydd cyntaf Cymdeithas yr Iaith Gymraeg. Priododd, 18 Gorffennaf 1871, Anne merch Michael Thomas, y Neuadd, Gwynfe. Bu farw 4 Tachwedd 1927.

Awdur

Dyddiad cyhoeddi: 1953

Hawlfraint Erthygl: http://rightsstatements.org/page/InC-RUU/1.0/