PARRY, Syr, THOMAS (bu farw1560), gŵr llys

Enw: Thomas Parry
Dyddiad marw: 1560
Plentyn: Thomas Parry
Rhiant: Gwenllian ferch William ap Grono
Rhiant: Harry Vaughan
Rhyw: Gwryw
Galwedigaeth: gŵr llys
Maes gweithgaredd: Teuluoedd Brenhinol a Bonheddig
Awdur: Arthur Herbert Dodd

Mab Harry Vaughan ac ŵyr Syr Thomas Vaughan a gafodd ei wneuthur yn farchog ac wedyn a ddienyddiwyd gan Richard III, ac a oedd yn fab anghyfreithlon Syr Roger Vaughan, Tre Tŵr, sir Frycheiniog, cyndad Henry Vaughan, ‘Silurist’, ac yn ŵyr, trwy Syr Dafydd Gam, i Syr Roger Vaughan, Bredwardine, a laddwyd yn Agincourt (1415). Gwenllian oedd ei fam, merch William ap Grono, yntau hefyd o sir Frycheiniog, eithr o Forgannwg wedi hynny. Oherwydd ei berthynas (o bell) â theulu'r Ceciliaid, a ymbriododd â Fychaniaid Brycheiniog, yr oedd Parry yn ddyledus, y mae'n debyg, am gael mynediad i lys Edward VI. Bu'n gwasnaethu'r dywysoges Elisabeth yn Hatfield, a darbwyllwyd arno gan Thomas, arglwydd Seymour, brawd y ‘Protector’ ac ewythr i'r brenin, i hyrwyddo ei gynllun i'w phriodi. Pan ddatguddiwyd y cynllwyn, cyffesodd Parry iddo obeithio y byddai i'w feistres gael peth cymorth o Gymru; dihangodd rhag cael ei gosbi a bu'n parhau i'w gwasnaethu hi pan ddaeth Mari i'r orsedd. Wedi iddi hithau esgyn i'r orsedd gwnaeth Elisabeth ef yn farchog (‘Thomas Parry of Wales’), a'i ddewis yn ‘Comptroller’ ei thŷ a'i thylwyth; gwnaeth ef hefyd (20 Tachwedd 1558) yn aelod o'r Cyfrin Gyngor (o wyth person), ac, yn ddiweddarach, yn ‘Master of the Wards’ (26 Ebrill 1559) — ymddengys mai ef oedd y mwyaf ei ddylanwad o'i chynghorwyr personol i gyd hyd ei farw ar 15 Rhagfyr 1560, pryd y daeth Cecil i gymryd ei le. Claddwyd ef yn abaty Westminster. Y mae darlun ohono yn Windsor, wedi ei wneuthur gan Holbein. Daeth i berchen tiroedd yn Berkshire, bu'n arglwydd-raglaw y sir honno yn 1559, a bu'n eistedd drosti yn y Senedd.

Yr oedd cysylltiad ei fab, Syr THOMAS PARRY (a fu farw 1616), llysgennad, â Chymru yn llawer llai. Bu yntau'n cynrychioli Berkshire yn y Senedd o 1586 hyd 1614 (oddieithr yn 1610 pryd yr oedd yn aelod dros S. Albans), a bu'n siryf Berkshire ddwywaith. O 1601, pryd y gwnaethpwyd ef yn farchog, hyd 1607, yr oedd yn llysgennad ym Mharis; yn y ddinas honno bu Thomas Morgan, cynllwynwr gynt, yn ceisio ennyn ei ddiddordeb yn ei gynlluniau ef i geisio ailgymodi'r Pabyddion yn Lloegr. Ar 30 Rhagfyr 1607 fe'i gwnaethpwyd yn aelod o'r Cyfrin Gyngor, yn ‘Chancellor of the Duchy of Lancaster,’ ac yn ‘Master of the Court of Wards ' — ac am tua naw mis yn 1610/11 bu gofal Arabella Stuart arno. Eithr dug y modd y gweithredodd ym mater etholiad Stockbridge yn yr ‘Addled Parliament’ (1614) gerydd y Senedd arno (yn arbennig felly gerydd yr aelodau o Gymru, a oedd yn eiddigeddus dros enw da eu gwlad), ac fe gollodd ei sedd a'i swydd o'r herwydd. Cafodd ei swydd yn ôl yn ddiweddarach, eithr bu farw, yn ddi-blant, yn 1616, a chladdwyd ef yn abaty Westminster.

Awdur

Ffynonellau

Dyddiad cyhoeddi: 1953

Hawlfraint Erthygl: http://rightsstatements.org/page/InC/1.0/