REES, WILLIAM (' Gwilym Hiraethog '; 1802-1883), gweinidog Annibynnol, llenor, golygydd, ac arweinydd cymdeithasol.

Enw: William Rees
Ffugenw: Gwilym Hiraethog
Dyddiad geni: 1802
Dyddiad marw: 1883
Priod: Ann Rees (née Edwards)
Plentyn: Henry Rees
Rhiant: Ann Rees
Rhiant: David Rees
Rhyw: Gwryw
Galwedigaeth: gweinidog Annibynnol, llenor, golygydd, ac arweinydd cymdeithasol
Maes gweithgaredd: Crefydd; Llenyddiaeth ac Ysgrifennu; Gwleidyddiaeth a Mudiadau Gwleidyddol; Argraffu a Chyhoeddi
Awduron: Thomas Eirug Davies, Robert Thomas Jenkins

Ganwyd yn Chwibrenisaf, fferm wrth droed Mynydd Hiraethog, plwyf Llansannan, sir Ddinbych, 8 Tachwedd 1802, ail fab Dafydd ac Ann Rees - ei frawd hyn oedd Henry Rees, gweinidog amlwg gyda'r Methodistiaid Calfinaidd. Hanoedd ei daid ar ochr ei dad o Landeilo Fawr, ond o'r Wenvo, Morgannwg, y daeth yn gyllidydd i Lansannan, a phriodi Gwen Llwyd, etifeddes Chwibren-isaf, yn disgyn o Hedd Molwynog. Ychydig aeafau yn ysgol y pentref oedd yr unig addysg a gafodd, a throes i amaethu a bugeilio 'n ifanc, ond ymroes i'w ddiwyllio'i hun, a than gyfarwyddyd Robert ap Dafydd o'r Gilfach Lwyd, hen lanc o amaethwr a chymydog iddo, dysgodd y gynghanedd, ac enillodd ar gywydd yn eisteddfod Aberhonddu yn 1826, i ' Buddugoliaeth Trafalgar a Marwolaeth y Penllywydd Nelson,' camp a'i dug i'r amlwg.

Magwyd ef gyda'r Trefnyddion Calfinaidd, ond derbyniwyd yn aelod gan yr Annibynwyr pan gychwynasant achos yn Llansannan yn 1828. Galwyd ef i bregethu 'n fuan, ac aeth yn weinidog i Mostyn yn 1831. Symudodd i Lôn Swan, Dinbych, yn 1837, a daeth i fri mawr fel pregethwr. Yn 1843, aeth i'r Tabernacl, Lerpwl, yn olynydd i'w gyfaill William Williams o'r Wern, ac i Salem, yn yr un dref, yn 1853, a chodwyd capel Grove Street yn ei le yn 1867. Ymddeolodd yn 1875, gan drigo yng Nghaer hyd ei farw, 8 Tachwedd 1883; claddwyd yn Smithdown Road Cemetery, Lerpwl. Bu'n briod ag Ann Edwards (a fu farw 1874), Waunddilen, Nantglyn.

Arweiniai ' Hiraethog ' yng ngwleidyddiaeth Cymru drwy'r Wasg ac oddi ar lwyfan. Cychwynnwyd Yr Amserau yn Lerpwl yn 1843, ac ef yn olygydd hyd 1852. Hwn oedd y newyddiadur Cymraeg cyntaf i lwyddo. Rhoes ' Llythyrau'r Hen Ffarmwr ' nerth i'w hoedl. Ymdrinient yn nhafodiaith henfro'r golygydd â phynciau fel crefydd a'r wladwriaeth, Deddfau'r Yd, addysg, Mudiad Rhydychen, a Phabyddiaeth. Radicaliaeth Lloegr a'i hysbrydolai'n bennaf. Deffrodd Gymru 'n wleidyddol, ac i'r Amserau y mae rhan helaetha'r diolch. Unwyd yr Amserau a'r Faner yn 1859. Rhoed sylw helaeth i wleidyddiaeth Ewrop hefyd. Cefnogodd Mazzini a Garibaldi ym mrwydr rhyddid yr Eidal, a Kossuth yn Hwngari yn erbyn Awstria. Cyfarfu Hiraethog â Mazzini, a gohebai'r ddau â'i gilydd am ysbaid; a daeth dirprwyaeth o Hwngari i ddiolch iddo am ei gefnogaeth. Pleidiodd ryddhad y caethion yn America, yn bennaf drwy ei lyfr Aelwyd F'ewythr Robert, a seiliwyd ar Uncle Tom's Cabin. Ef oedd 'tad' y ddarlith boblogaidd, a throes hi'n gyfrwng i ledaenu ei ffydd wleidyddol, ac i hyfforddi ar bynciau fel seryddiaeth, daeareg, a ' Pantycelyn.'

Y mae swm ei farddoniaeth yn enfawr. Cyhoeddodd Gweithiau Barddonol Gwilym Hiraethog, 1855, lle ceir ei awdl i ' Heddwch,' sy'n cynnwys y cywydd enwog i'r gof, a'r gân ' Atgofion Mebyd '; Emmanuel, i, 1862; ii, 1867, arwrgerdd hirfaith yn y mesur di-odl; Twr Dafydd, sef Salmau Dafydd ar Gân, 1875; Cathlau Henaint, 1878. Ei emyn mwyaf adnabyddus yw ' Dyma gariad fel y moroedd.' Mewn rhyddiaith ceir Helyntion Bywyd Hen Deiliwr, 1877 - cafwyd argraffiad newydd yn 1940; Llythyrau'r Hen Ffarmwr, 1878 - detholwyd o'r Amserau, caed detholiad arall yn 1939; Cyfrinach yr Aelwyd, 1878; Cofiant y Parch. W. Williams o'r Wern, 1842 - troed i'r Saesneg gan J. R. Kilsby Jones yn 1846; Rhyddweithiau Hiraethog, 1872; Y Dydd Hwnnw, 1862, drama ar droad allan y ddwy fil yn 1662; Darlithiau Hiraethog, 1907. Ymhlith ei weithiau diwinyddol ceir Y Cyfarwyddwr, 1833, holwyddoreg ar brif bynciau'r ffydd Gristnogol; Traethawd ar Grefydd Naturiol a Datguddiedig, 1841; Providence and Prophecy, 1851; Nodiadau ar yr Epistol at yr Hebreaid, 1866; Koheleth, 1881, cyfrol o bregethau, ac ail eto yn 1910. Dyfarnwyd iddo yn 1882 fathodyn cyntaf Cymdeithas y Cymmrodorion, ond bu farw cyn ei dderbyn.

HENRY REES (1837 - 1908), gweinidog

Mab William Rees. Dechreuodd bregethu yn 1856. Bu yn athrofa Aberhonddu (1859-1862), ac yna'n weinidog yng Nghaerlleon Fawr (1862-1885) a Bryngwran (Môn) o 1885 hyd ei ymddeoliad yn 1897. Bu farw 24 Chwefror 1908. Cyhoeddwyd cofiant iddo, gyda rhai o'i bregethau, gan R. P. Williams, yn 1909.

Awduron

Ffynonellau

Dyddiad cyhoeddi: 1953

Hawlfraint Erthygl: http://rightsstatements.org/page/InC/1.0/