GRIFFITH, PIRS (1568 - 1628)

Enw: Pirs Griffith
Dyddiad geni: 1568
Dyddiad marw: 1628
Rhiant: Catherine Griffith (née Mostyn)
Rhiant: Rhys Griffith
Rhyw: Gwryw
Maes gweithgaredd: Perchnogaeth Tir; Teithio
Awdur: Thomas Richards

o deulu'r Penrhyn, Sir Gaernarfon; mab Sir Rhys a fu farw yn 1580. Ar farw ei dad daeth o dan ofal llys y ‘Wards'; golygai hynny daflu golwg fanwl ar diroedd a rhenti'r stad; a diwedd y cwbl oedd talu'n ôl i Pirs Griffith swm da o arian y gwnaeth swyddwyr y llys hwnnw gamgymeriad yn ei gylch. Dywedir ei fod yn ysgarmesoedd yr Armada yn 1588, ond beirniadol iawn yw J. K. Laughton yn y D.N.B. ar y tystiolaethau a ddygir dros hynny; a dyfnheir amheuaeth ar y mater gan y ffaith fod Pirs o dan oed ar y pryd (ffaith na wyddai Laughton ddim amdani). Ysgwyd ei ben yn arw a wna'r awdurdod hwnnw ar ramant môr-hela y gŵr o'r Penrhyn; y mae'n fodlon cydnabod, ond yn bur ymarhous, ran Pirs yn yr afreoleidd-dra tu allan i Cork yn 1603; ond purion yw nodi'r ffaith anwadadwy a groniclir ym mhapurau preifat y Penrhyn (rhif 88) i gomisiwn ddod i lawr oddi wrth bobl y Llynges yn 1600 i roddi pris ar lwyth o olew, sidan, a nwyddau eraill oedd ar fwrdd llong Sbaenaidd o'r enw Speranza, ac a ddygwyd i mewn i Aber Cegin gan Pirs Griffith a'i ddynion. Efallai fod Griffith wedi ymuno ag anturiaethau Tomas Prys o Blas Iolyn; y mae'n wir fod enw Prys yn ymddangos yn rhai o ddogfennau'r Penrhyn (yn enwedig 119). Pa un ai'r dirwyon mawr a ddilynodd y gweithrediadau afreolaidd ar y môr a dlododd Pirs Griffith ai peidio, sicr yw iddo, rhwng 1600 a 1612, wystlo llawer o'i diroedd i Lundeinwyr cyfoethog fel Myddelton a Bateman; ym Medi 1614 wele ef yn gwystlo tir Cororion i'r Dr. Henry Rowlands, esgob Bangor. Yn 1616 yr oedd ei achos yn llys y Siansri; dywedir ddod ag ef i'r llys gan warden carchar y ‘Fleet'; cyn diwedd y flwyddyn honno collasai Pirs bob rheolaeth effeithiol ar ei dda a'i diroedd. Yn ddiweddarach, drwy hir a chymhleth fargeinion, daeth y stad i gyd i feddiant yr Arglwydd Geidwad John Williams, y mwyaf o deulu Cochwillan, cangen arall o'r hen gyff. Yn 1622, disgrifir Pirs fel ‘diweddar o'r Penrhyn '; yn 1623 yn Llundain y mae. Bu farw yn 1628, a chladdwyd ef yn Abaty Westminster. Bu farw ei blant o'i flaen. Fel ‘Pirs’ neu ‘Pyrs’ y cyfeirir ato bob amser, ond ‘Perys’ oedd ei ffordd ef o ysgrifennu ei enw.

Tarddai hen deulu'r Penrhyn o Ednyfed Fychan, cynghorwr pŵerus Llywelyn Fawr; yr oeddynt o'r un gwaed â Thuduriaid Penmynydd; disgrifir y Gwilym ap Gruffydd a fu farw yn 1431 fel ‘o Benmynydd’ (yn ei ewyllys olaf), a digwyddai fod yn gefnder cyfa' i Owain Tudur. Cadwodd cangen y Penrhyn yn glir oddi wrth wrthryfel Glyn Dŵr, a dihangodd rhag y cosbau a'r dirwyon a syrthiodd i ran amryw o'r Tuduriaid. Priododd y Gwilym a enwyd, fel ail wraig, Joan, merch Syr William Stanley o Hooton; priododd hithau, fel ail ŵr, ddinesydd cyfoethog o Gaernarfon o'r enw John Pykmere; llwyddodd y wraig hon, drwy rigolau cyfrin y gyfraith, i drosglwyddo i William, ei llysfab, holl feddiannau Pykmere yn y dref honno. Sylfaen sicr nerth y Syr WILLIAM GRIFFITH 1af — ef oedd y William ffortunus uchod — oedd y rhan a ddigwyddodd iddo o hen dreftadaeth Penmynydd, eiddo Pykmere yng Nghaernarfon, a'i fachiadau yntau yng Nghororion, Bodfeio, a Dwygyfylchi. Daeth yn siambrlen Gogledd Cymru, a dilynwyd ef yn y swydd gan ei fab a'i wyr (bu'r wyr farw yn 1531). Yr oedd y 3ydd Syr William yn dad i Syr Rhys, ac yn daid i Pirs. Nid oedd Rhys mor liwgar gŵr â'r tri siambrlen, nac mor anturus â'i fab; un o'r pethau mwyaf diddorol yn ei hanes yw'r cyfreithio mawr (yn y flwyddyn 1576) ynghylch sedd y teulu yn eglwys Llandygai, Syr Rhys yn dwyn y cwynion, William Griffith ap Llywelyn ap Grono yn amddiffyn.

Awdur

Dyddiad cyhoeddi: 1953

Hawlfraint Erthygl: http://rightsstatements.org/page/InC/1.0/