EVANS, WILLIAM (bu farw 1589/90), uchelwr clerigol

Enw: William Evans
Dyddiad marw: 1589/90
Rhiant: Ieuan ap Thomas
Rhyw: Gwryw
Galwedigaeth: uchelwr clerigol
Maes gweithgaredd: Crefydd; Teuluoedd Brenhinol a Bonheddig
Awdur: Robert Thomas Jenkins

Ganwyd ym maenordy Llangatwg-feibion-Afel, sir Fynwy, yn fab hynaf (medd Clark) i Ieuan ap Thomas (geilw Dafydd Benwyn y tad yn ‘Siôn’), disgynnydd (trwy fab gordderch) i Syr William ap Thomas o Raglan, ac felly un o dylwyth yr Herbertiaid; daliai William Evans fywoliaeth y plwyf (ym mharc y plas y mae'r eglwys) a chyda hi guradiaeth gyfagos, y gorfodwyd ef yn 1563 i roi curad ynddi. Yr oedd hefyd yn berson S. Ffagan yn 1560. Ond yn Llandaf yr oedd yn byw. Bu'n ganghellor esgobaeth Llandaf (nid y cabidwl) o 1550 hyd ei farw, ac o 1558 neu 1559 hyd ei farw yn ganon a thrysorydd yr eglwys gadeiriol. Yr oedd hefyd yn brebendari yn Exeter (nodir hynny ar garreg ei fedd; penodwyd ei olynydd fis Mai 1590), ac efallai hefyd yn Henffordd (ni ddywedir hynny ar ei feddrod, ond yr oedd rhyw ‘William Evans’ yn dal prebend yno yn 1560 ac yn 1580). Yn ôl Foster (Alumni Oxon.), cafodd radd B.C.L. yn Rhydychen ar 18 Gorffennaf 1552 — ‘L.L.B.’ meddai carreg ei fedd. Amheuid ef tua 1558 o ogwyddo at Babyddiaeth; ond wfftia ei gyfeillion y beirdd y syniad hwnnw. Yn wir, ni cheir arwydd y poenid ef gan amheuon diwinyddol, nac o ran hynny fod ganddo ofal mawr dros fuddiannau ei eglwys, oblegid ni all nad oedd yn ddarn-gyfrifol (ac yntau'n drysorydd) am gyflwr adfydus eglwys Llandaf, a ddatguddiwyd pan wnaeth yr esgob William Blethin ei ymweliad swyddogol â Llandaf yn 1575. Uchelwr mewn urddau, a dyna'r cwbl, gellid meddwl. Bu farw 5 Ionawr 1589/90, a'i gladdu yn eglwys Llandaf.

Ond yr oedd iddo ochr arall hynod ddiddorol: yr oedd yn noddwr prydyddiaeth. Geilw Dafydd Benwyn ef yn ‘Ifor Hael Llandaf,’ a dywed fod ganddo ‘fardd teulu,’ Maredudd ap Rhoser. Gadawodd Sils ap Siôn gasgliad o brydyddiaeth a ganwyd i'r canghellor gan gynifer ag wyth o feirdd; noda hefyd iddo fod yn un o ddau feirniad yn Llandaf ar gwrdd o feirdd a gystadlai ar englynu'n fyrfyfyr — y math o gwrdd a alwyd yn ddiweddarach yn ‘eisteddfod.’

Awdur

Dyddiad cyhoeddi: 1953

Hawlfraint Erthygl: http://rightsstatements.org/page/InC/1.0/