YSTUMLLYN, JOHN ('Jack Black') (bu farw 1786), garddwr a goruchwyliwr tir

Enw: John Ystumllyn
Dyddiad marw: 1786
Priod: Margaret Gruffydd
Plentyn: Ann
Plentyn: Lowri
Plentyn: Richard
Rhyw: Gwryw
Galwedigaeth: garddwr a goruchwyliwr tir
Maes gweithgaredd: Natur ac Amaethyddiaeth
Awdur: Ffion Mair Jones

Y mae'r hyn sy'n hysbys ynghylch John Ystumllyn yn deillio gan mwyaf o waith Robert Isaac Jones (Alltud Eifion), a gyhoeddodd lyfryn yn 1888 sy'n adrodd ei hanes o dan y teitl John Ystumllyn, neu, 'Jack Black': hanes ei fywyd, a thraddodiadau am dano, o'r amser y dygwyd ef yn wyllt o Affrica hyd adeg ei farwolaeth; ei hiliogaeth, &c., &c., ynghyda darlun o hono yn y flwyddyn 1754 . Daethai hanes John i glyw'r awdur drwy deulu ei fam a'i thad o'i blaen: yr oedd yr olaf yn gweithio ar stad teulu Wynn, Ystumllyn, Cricieth, yn y cyfnod pan aed â John i fyw yno. Awgrymir mai aelod o'r teulu hwn, o bosibl Ellis Wynn yr hynaf, a ddaeth â'r bachgen du adref i Ystumllyn, yn blentyn wythmlwydd oed (neu dair ar ddeg yn ôl adroddiadau eraill), ar ôl ei herwgipio naill ai yn Affrica neu o bosibl yn India'r Gorllewin. Y mae'r traddodiad sy'n awgrymu herwgipiad yn cael ei gefnogi gan adroddiadau John ei hunan o gofio bod yng nghwmni ei fam ar lan afon fechan yng nghysgod coed pan ddaeth dynion gwyn yno a'i gipio er gwaethaf protest ei fam.

Wedi i John gyrraedd Ystumllyn, fe'i bedyddiwyd (naill ai yn eglwys Cricieth neu yn eglwys Ynyscynhaearn ger Pentrefelin, Cricieth, medd Alltud Eifion). Mae Alltud Eifion yn adrodd fod ei leferydd yn debyg i sŵn udo neu sgrechian pan gyrhaeddodd gyntaf a bu'n rhai ei gadw rhag mynd allan am gyfnod hir, er mwyn ei 'ddofi'. Yn y man, daeth i siarad ac ysgrifennu Cymraeg a Saesneg, a dysgwyd iddo sut i arddio yng ngerddi'r plas. Yr oedd yn abl iawn â'i ddwylo, yn ogystal: gallai greu basgedi gwiail, llwyau pren a llongau bychain, ac yr oedd yn dda am drin blodau. Tyfodd John yn llanc golygus a hawliai sylw merched y gymdogaeth, yn eu plith Margaret Gruffydd, Hendre Mur, Trawsfynydd, a oedd yn forwyn yn Ystumllyn. Goresgynnodd Margaret ei hofn gwreiddiol o wedd anghyfarwydd John, ac ar 9 Ebrill 1768, priodwyd y ddau yn Nolgellau, lle yr aethai hi o Eifionydd i weini. Gan i'r ddau ddianc heb ganiatâd o'r cartrefi lle y'u cyflogid er mwyn priodi, collasant eu lle ynddynt. Daeth cyfle i ymgartrefu a gweithio fel goruchwylwyr tir yn Ynysgain Fawr ger Criccieth, am gyfnod. Yn y man ailgynigiwyd ei le yn Ystumllyn i John; ond erbyn diwedd ei oes, yr oedd yn gweithio i gangen o deulu Wynn ym Maesyneuadd, Llanaelhaearn. Symudodd i gartref newydd yn ogystal yn y cyfnod olaf hwn, sef Nanhyran ('Y Nhyra Isa' neu 'Nhyrau ddu' ar lafar), rhwng Cefn-y-Meusydd-Uchaf a Thyddyn-iolyn, Dolbenmaen. Tŷ to gwellt oedd Nanhyran, ac iddo ardd fawr o'i amgylch; fe'i rhoddwyd i John gan Ellis Wynn i gydnabod ei wasanaeth i deulu Ystumllyn. Ganed saith o blant i John a Margaret. Bu farw dau yn fabanod; o blith y gweddill, priododd merch o'r enw Ann â James Martin, gwerthwr offerynnau cerdd yn Lerpwl; merch arall o'r enw Lowri â Robert Jones, bwtler o Fadryn, Llŷn, yn gyntaf, yna â gŵr o'r enw John Mcnamare; a gwasanaethodd mab, Richard (1770-1862), Syr Thomas Wynn (bu farw 1807), y barwn Newborough 1af fel heliwr yng Nglynllifon.

Bu farw John Ystumllyn ar 9 Gorffennaf 1786 o'r clefyd melyn, a'i gladdu ym mynwent Ynyscynhaearn. Ar ei garreg fedd (sy'n nodi'n wallus 1791 fel blwyddyn ei farwolaeth), rhoddwyd englyn o waith Dafydd Siôn Siâms, Penrhyndeudraeth, sy'n cofnodi ei enedigaeth 'Yn India gynna' (cyfeiriad at India'r Gorllewin, o bosibl), a'i fedyddio a'i gladdu yng Nghymru. Y mae hanesion lleol a gofnodwyd gan Alltud Eifion yn rhoi portread o lanc a gŵr cadarn ei foesau, a ymatebai gyda gwytnwch i ragdybiaethau ei gyfoedion yn ei gylch fel yr unig berson du ei groen yn y gymdogaeth, ac a lynai at y gwirionedd mewn unrhyw achos o gamwri yn ei erbyn neu gam gwag ar ei ran ei hun. Rhydd y stori amdano'n penderfynu dweud y gwirionedd yn hytrach na cheisio achub ei groen, a 'gwerth[u] fy enaid i'r cythrael', pan dorrodd goes hwch a fuasai'n chwalu ei blanhigion yng ngardd Ystumllyn, ddarlun nodweddiadol o blith yr hyn a gofnodwyd gan Alltud Eifion o gymeriad a oedd yn danllyd, balch a gonest.

Awdur

Dyddiad cyhoeddi: 2021-06-16

Hawlfraint Erthygl: http://rightsstatements.org/page/InC/1.0/

Mae'r Bywgraffiadur Cymreig yn cael ei ddarparu gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru a Chanolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru. Mae ar gael am ddim ac nid yw'n derbyn cymorth grant. Byddai cyfraniad ariannol yn ein helpu i gynnal a gwella'r wefan er mwyn i ni fedru parhau i gydnabod Cymry sydd wedi gwneud cyfraniad nodedig i fywyd yng Nghymru a thu hwnt.

Ewch i'n tudalen codi arian am ragor o wybodaeth.