JONES, JAMES IFANO (1865 - 1955); llyfrgellydd a llyfryddwr

Enw: James Ifano Jones
Dyddiad geni: 1865
Dyddiad marw: 1955
Priod: Jessie Mary Jones (née Charles)
Priod: Nellie Jones (née George)
Rhiant: Jane Jones
Rhiant: Thomas Jones
Rhyw: Gwryw
Galwedigaeth: llyfrgellydd a llyfryddwr
Maes gweithgaredd: Hanes a Diwylliant; Llenyddiaeth ac Ysgrifennu; Ysgolheictod ac Ieithoedd
Awdur: Walter Thomas Morgan

Ganwyd yn Oxford Street, Aberdâr, Morgannwg, 15 Mai 1865 yn ôl WWP; ni chofnodir geni plentyn o'r enw hwn ar y dyddiad hwnnw yng nghofrestr swyddfa gofrestru Pontypridd, ond cofnodir geni James Jones, mab Jane Jones, Harriet Street, Trecynon, ar Fai 14, a dichon i gamgymeriad gael ei wneud yn y dyddiad. Thomas Jones, glöwr, oedd ei dad a hanai ei fam o Gwm-twrch; yr oedd yn chwaer i famgu John Dyfnallt Owen. Addysgwyd y bachgen yn ysgol fwrdd y Parc, a adwaenid ar lafar fel ‘ysgol y Comin’, ond gadawodd hi yn 11 oed a mynd i ysgol breifat Owen Rees yn Seymour Str., Aberdar. Yn 12 oed dechreuodd brentisiaeth yn swyddfa argraffu Tarian y Gweithiwr. Yn 1884 aeth i argraffdy Jenkin Howell fel cysodydd a darllenwr proflenni, a manteisiodd ar bob cyfle i'w addysgu'i hun. Yn ddiamau y dylanwad mwyaf llesol ar ei fywyd yn y cyfnod hwn oedd Ysgol Sul Capel y Gadlys (B) a'r gweithgareddau crefyddol a diwylliannol a berthynai iddi. Daeth yn ysgrifennydd Undeb Ysgolion Sul Bedyddwyr Aberdâr a'r cylch. Ymddiddorodd mewn cerddoriaeth a bu'n organydd y capel. Denodd y ddrama ei fryd yn gynnar a daeth i enwogrwydd lleol fel actor ac adroddwr. Cymerai ran amlwg mewn gwleidyddiaeth, a phan ffurfiwyd cymdeithas Lafur a Radicalaidd Aberdâr yn 1894 gweithredodd fel ei hysgrifennydd. Ond y profiad a gafodd yn ei grefft argraffu, yn anad dim, a roddodd iddo'r wybodaeth fanwl-gywir o'r iaith Gymraeg ac a'i cymhwysodd at yr yrfa ddisglair a agorodd o'i flaen pan, yn Nhachwedd 1896, y cafodd swydd yn Llyfrgell Rydd Caerdydd, fel y'i gelwid ar y pryd, fel catalogwr dros dro yn yr adran Gymraeg. Yn ystod y ddwy fl. nesaf bu'n cydweithio â'r llyfrgellydd John Ballinger ar y Catalogue of printed literature in the Welsh department a gyhoeddwyd yn 1898, gwaith a brofodd yn arf anhepgorol i weithwyr ym maes efrydiau Cymreig, ac nas disodlwyd yn llwyr hyd yn hyn. Drwy ei ran yn yr orchest hon y gwnaeth Ifano 'i enw fel llyfryddwr, a phenodwyd ef i ofalu am yr adran gyfeirio yn 1901. Yr oedd ei wybodaeth am Gymru a materion Cymreig yn rhyfeddol. Daeth y casgliadau Cymreig i gyd dan ei ofal arbennig ac adwaenid ef yn gyffredinol fel ‘llyfrgellydd Cymraeg Caerdydd’, eithr gomeddwyd y teitl swyddogol iddo. Yr oedd ei gynnyrch llenyddol yn enfawr dros y cyfnod. Ymhlith ei weithiau dylid cynnwys adran lyfryddol y Bible in Wales, a gyhoeddwyd ar y cyd gyda John Ballinger yn 1906; Bibliography of Wales, cyfres o restrau llyfrau a ddaeth allan o bryd i'w gilydd o 1899 i 1912; a'i orchestwaith A history of printing and printers in Wales and Monmouthshire to 1923, a gyhoeddwyd yn 1925, ac a enillodd iddo radd M.A. Prifysgol Cymru er anrh. Cyfrannodd astudiaeth o ‘Dan Isaac Davies and the bilingual movement’ i Welsh political and educational leaders in the Victorian era, 1908, a chyhoeddwyd The early history of Nonconformity in Cardiff, 1912, a ‘Sir Mathew Cradock and some of his contemporaries’ yn Archæologia Cambrensis, 1919. Ysgrifennodd gofiant W. T. Samuel, ei fywyd a'i lafur yn 1920. Trodd at feirniadaeth lenyddol gydag erthygl ‘Llenyddiaeth hanner ola'r ddeunawfed ganrif’ yn Y Geninen, 1902 (Ionawr a Gorffennaf). O 1905 i 1929 bu'n olygydd ‘Y golofn Gymreig’ yn y S. Wales Weekly News. Yr oedd hefyd yn llenor creadigol. Yn 1905 cyhoeddwyd Rhys ap Tewdwr Mawr, ei ddrama fuddugol yn Eisteddfod Genedlaethol Bangor, 1902 — trasiedi mewn 3 act. Cyhoeddodd nifer o gerddi, tonau, erthyglau ac adolygiadau, a rhestrau llyfrau yn y gweisg Cymraeg a Saesneg. Yr oedd yn eisteddfodwr brwd, yn aelod o Orsedd y Beirdd, ac yn amddiffynnwr glew i'w hynafiaeth. O 1901 ymlaen gweithredodd yn aml fel beirniad yn y brifwyl, a bu'n fuddugol ynddi ar farddoniaeth a dramâu yn 1902, 1904, ac 1929. Yr oedd hefyd yn ddarlithydd poblogaidd i gymdeithasau ledled Cymru.

Ymddeolodd ar ddiwedd 1925. Fe'i surwyd ers amser maith gan ddiffyg cydnabod ei dalentau a'i statws yn ddigonol yn y llyfrgell. Yn ôl Dyfnallt, ei nai’, siom fwyaf ei fywyd oedd peidio â chael ei wahodd i fod yn llyfrgellydd cyntaf Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Yr oedd diwydrwydd ac amlochredd y dyn digoleg hwn yn syfrdanol. Cofir amdano fel llyfryddwr Cymreig mwyaf ei oes.

Bu'n briod ddwywaith; (1) â Nellie George, merch Thomas George, ‘fineworker’, 20 Ionawr 1901 yn swyddfa gofrestru Castell-nedd; bu hi farw yn 1911, a (2), 1913, â Jessie Mary, ail ferch Thomas a Mary Charles, Havod House, Blaenafon, a fu farw Mehefin 1953. Bu ef farw yn ei gartref ym Mhenarth, 7 Mawrth 1955.

Awdur

Dyddiad cyhoeddi: 1997

Hawlfraint Erthygl: http://rightsstatements.org/page/InC-RUU/1.0/