TRAHERNE, JOHN MONTGOMERY, (1788 - 1860), hynafiaethydd enwocaf Sir Forgannwg yn ei ddydd

Enw: John Montgomery Traherne
Dyddiad geni: 1788
Dyddiad marw: 1860
Priod: Charlotte Louisa Traherne (née Talbot)
Rhiant: Llewellyn Traherne
Rhyw: Gwryw
Galwedigaeth: hynafiaethydd
Maes gweithgaredd: Hanes a Diwylliant
Awdur: Henry John Randall

Ganwyd 5 Hydref 1788 yn Coedriglan, gerllaw Caerdydd, mab Llewellyn Traherne, a etifeddasai stad Coedriglan. Ar yr ochr fenywol yr oedd y teulu'n disgyn o Herbertiaid Abertawe; erbyn y 17eg ganrif — ac efallai cyn hynny — yr oedd wedi ymsefydlu yn Castellau gerllaw Llantrisant.

Cafodd J. M. Traherne ei addysg mewn ysgolion preifat cyn ei anfon i Goleg Oriel, Rhydychen, yn 1807; graddiodd yn 1810. Ordeiniwyd ef yn ddiacon yn 1812 ac yn offeiriad yn 1813. Ni bu erioed â gofal plwyf arno, ond o 1844 hyd 1851 yr oedd yn ganghellor esgobaeth Llandaf. Dywed ef ei hunan nad oedd ganddo pan oedd yn efrydydd yn Rhydychen ddim medr yn y clasuron ac iddo felly fynychu dosbarthiadau lle y darlithid ar lysieueg, cemeg, ac anatomi. Fe'i dewiswyd yn gymrawd o'r Royal Society yn 1823, eithr nid oes ond ychydig yn aros i ddangos pa waith gwyddonol a wnaeth ef ei hunan. Yn rhyfedd iawn, a chofio maint ei ddiddordeb mewn hynafiaethau, ni ddaeth yn gymrawd o'r Society of Antiquaries hyd y flwyddyn 1838. Yr oedd yn gyfarwydd â llu o bobl o bwys ym mydoedd gwyddoniaeth a llenyddiaeth; gweler llythyrau oddi wrth amryw o'i ohebwyr yn NLW MS. 6598-6600. Priododd 23 Ebrill 1830 â Charlotte Louisa, trydedd ferch Thomas Mansel Talbot, Margam; sylwer iddo astudio llawer ar ddogfennau Margam (yn Ll.G.C. yn awr) a bod i'w wraig hefyd lawer o ddiddordeb mewn hanes a llenyddiaeth. Beth amser cyn ei briodas tynasai Traherne hen dŷ Coedriglan i lawr — tua'r flwyddyn 1823, mae'n debyg — a chodi tŷ newydd yn is i lawr y bryn yn null y ‘Regency.'

Gadawodd lu o lyfrau nodiadau ar ei ôl. Cyhoeddodd lawer heb roddi ei enw wrtho neu o dan ffugenw; cynorthwyodd lawer o'i gyfeillion, e.e. L. W. Dillwyn, gyda'i Contributions to the History of Swansea, Y pethau pwysicaf a gyhoeddodd oedd (a) Lists of Knights of the Shire for Glamorgan, 1822; (b) Historical Notices of Sir Matthew Cradock, Knt. of Swansea, in the Reigns of Henry VII and VIII (Llandovery, 1840) (gweler N.L.W. MSS. 6552-4); (c) Stradling Correspondence: A Series of Letters written in the Reign of Queen Elizabeth, with Notices of the Family of St. Donats Castle, Co. Glamorgan (London, 1840) — yr olaf ydoedd ei waith pwysicaf; gweler N.L.W. MSS. 6555-6. Yr oedd iddo ddiddordeb dwfn yn hanes a llenyddiaeth Cymru a gwyddai fwy na neb yn ei oes am hanes Morgannwg; bu un o lawysgrifau Llywelyn Siôn o Langewydd (N.L.W. MS. 6511 yn awr) yn eiddo iddo. Yr oedd ei gasgliad o lyfrau achau yn helaeth; daeth i'w feddiant gyfran helaeth o lawysgrifau William Davies, Cringell, hanesydd Morgannwg. Bu farw yng Nghoedriglan 5 Chwefror 1860. Ymddengys i rai o'i lawysgrifau ddyfod yn eiddo ei gyfaill Syr Thomas Phillipps, Middle Hill, ac felly fynd i Lyfrgell Dinas Caerdydd; daeth cyfran helaeth iawn i Lyfrgell Genedlaethol Cymru hefyd (o blasty S. Hilary, Sir Forgannwg); am fanylion am y rhai sydd yn Ll.G.C. gweler N.L.W. Handlist of Manuscripts, ii, 188-98. Heblaw y cymdeithasau a enwyd eisoes yr oedd Traherne â chyswllt rhyngddo a llu o fudiadau addysgol a diwylliannol yng Nghymru; am enghreifftiau o hyn gweler N.L.W. MSS. 6522-8, 6577-8, 6583, 6591. Na chymysger ef â hynafiaethydd arall, G. G. T. Treherne.

Awdur

Dyddiad cyhoeddi: 1953

Hawlfraint Erthygl: http://rightsstatements.org/page/InC-RUU/1.0/