DAVIES, HENRY (1696? - 1766), gweinidog Annibynnol

Enw: Henry Davies
Dyddiad geni: 1696?
Dyddiad marw: 1766
Plentyn: Samuel Davies
Rhyw: Gwryw
Galwedigaeth: gweinidog Annibynnol
Maes gweithgaredd: Crefydd
Awdur: Robert Thomas Jenkins

Gwr fel y tybir o sir Gaerfyrddin ac o deulu cefnog; gellid barnu oddi wrth ei lythyrau fod ganddo berthnasau ym Mrycheiniog, tua'r Cerrig-cadarn efallai. Tystia ei ysgrifen a'i Saesneg cywir iddo gael addysg foreol dda, ac yn ôl y Wilson MSS. yn llyfrgell y Dr. Williams bu yng Nghaerfyrddin dan William Evans. Tua 1718 urddwyd ef yn weinidog Blaen Gwrach yng Nglyn Nedd, a chadwai ysgol yno; dan ei weinidogaeth ef y magwyd Lewis Rees. Ond ymhoffai'n ddiflino mewn pregethu teithiol, fel eraill o'r ysgol newydd ‘genhadol’ o weinidogion Ymneilltuol; cenhadai drwy holl Flaenau Morgannwg (ac yn wir mewn cylch lletach fyth), gan sefydlu eglwys yn Llanharan (tua 1734) a threiddio i gymoedd Rhondda. Tua 1738, cefnodd ar Flaen Gwrach, sefydlodd eglwys yng Nghymer Rhondda, a chododd gapel yno (cafodd brydles yn 1743) sydd eto'n cael ei ddefnyddio — y capel Ymneilltuol cyntaf yng Nghwm Rhondda; yn Eirw (Hafod) y gwnâi ei gartref. Bu farw trwy foddi (O. Morgan, History of Pontypridd and the Rhondda Valleys, 286) tua Rhyd-yr-Eirw; gwylltiodd ei geffyl a bwriwyd yntau i'r afon, yng Ngorffennaf 1766, yn 70 oed — y mae'r dydd o'r mis ar garreg ei fedd wedi treulio, ac nid oes gofnod arall (Yn ôl dyddiadur William Thomas (Cylch. Cymd. Hanes M.C., 1949, 46) 28 Gorffennaf oedd dydd ei farw — ond anhygoel braidd yw'r oedran (84) a briodola Thomas iddo). Bu farw ei weddw yn 1772, yn 77 oed. Cyhoeddodd J. Rufus Williams (yn Llangollen, 1840) bigion allan o lyfr poced a fu'n eiddo iddo, dan y teitl Hen Lyfr H.D., gyda rhagair sy'n cynnwys manylion amseryddol hwylus. Cydredai gyrfa deithiol Henry Davies â dechreuadau Methodistiaeth yng Nghymru, a chydweithredodd yntau'n galonnog â hi — efallai yn herwydd cysylltiadau lleol. Yr oedd yn un o'r gweinidogion Ymneilltuol a wahoddodd Howel Harris i Forgannwg; ymwclai â Threfeca; yn wir, parhaodd i gydweithio â'r Methodistiaid yn hwy nag unrhyw weinidog Ymneilltuol arall yng Nghymru ac eithrio Edmund Jones. Mynychai'r sasiynau Methodistaidd hyd 1744; gwyddom iddo ohebu â Harris hyd 1750 beth bynnag. Y mae 20 o'i lythyrau at Harris ar gael (rhestr a detholion yn Y Cofiadur, 1935), llythyrau cyfeillgar cynnes, yn dangos cydnabyddiaeth â phrif Fethodistiaid Calfinaidd Cymru a Llundain, ac ag Ymneilltuwyr ‘Efengylaidd’ yn Lloegr.

Dylid sylwi ar ddisgynyddion Henry Davies (O. Morgan, op. cit., 286-8) gan fod eu hanes yn ddrych o ymnewidiadau diwydiannol Cwm Rhondda. Dywedir y byddai ef yn ymhel â meddygiaeth (awgrymir hynny yn Hen Lyfr H.D.), ac yn sicr bu'n hynafiad i linach hir o feddygon yn y fro. Disgrifir ei unig fab, SAMUEL DAVIES (1734? - 1820) fel ‘surgeon’ ar garreg ei fedd; merch i ffermwr oedd ei wraig. Yr oedd eu mab hynaf, HENRY DAVIES, yn feddyg i gylch mawr o wlad; dywedir mai ei frawd-yng-nghyfraith ef oedd ‘perchen y rhan fwyaf o'r tir y saif Porth Rhondda arno heddiw’. Cafodd Henry bedwar o blant, ac yr oedd yr hynaf ohonynt, EVAN DAVIES (1801 - 1850) yn ‘gymeriad’ nodedig. Efe oedd meddyg y lofa a agorwyd yn Ninas Rhondda gan Walter Coffin; fel Coffin, yr oedd yn Undodwr, ac erys storïau difyr am ei ddadleuon diwinyddol brwd (ond rhadlon) â'r glowyr. Cymerodd y ffugenw ‘Ieuan ap Dewi’; sgrifennodd lawer ar ddiwinyddiaeth i Seren Gomer; cyhoeddodd lyfr, Rhifedi ac Undod Duw (Caerdydd, 1846); a dechreuodd (1827) gyhoeddi Y Meddyg Teuluaidd, yn rhannau misol, ond methodd hwnnw. Bu farw 22 Hydref 1850 (Enw F.). Yr oedd ei wraig, CATHERINE NAUNTON, yn ferch i David Naunton (1777 - 1849), gweinidog y Bedyddwyr yn Ystradyfodwg — chwaer iddi hi, Ann, oedd mam D. W. Davies, meddyg yn Llantrisant, a nain NAUNTON WINGFIELD DAVIES (1852 - 1925); gweler Who's Who in Wales, 1921, a'r Western Mail, 14 Chwefror 1925), yntau'n feddyg (F.R.C.S.) ond yn fwy adnabyddus fel dramodydd a hyrwyddwr y ddrama yn Neheudir Cymru — troser y fynegai yn O. Llew. Owain, Hanes y Ddrama yng Nghymru (1948). Cafodd Evan a Catherine Davies dri mab, ac aeth dau o'r rheini yn eu tro'n feddygon; yr oedd yr hynaf, HENRY NAUNTON DAVIES (1827 - 1899) yn wr amlwg ym mywyd cyhoeddus Cwm Rhondda, a chofir ei enw ynglyn â'r ymdrechion i achub bywydau yn nhrychineb mawr glofa'r Tynewydd (Cymer), 1877.

Awdur

Dyddiad cyhoeddi: 1953

Hawlfraint Erthygl: http://rightsstatements.org/page/InC/1.0/