JONES, WILLIAM (1675?-1749), mathemategwr

Enw: William Jones
Dyddiad geni: 1675?
Dyddiad marw: 1749
Priod: Mary Jones (née Nix)
Plentyn: William Jones
Rhiant: Elizabeth George (née Rowland)
Rhiant: John George
Rhyw: Gwryw
Galwedigaeth: mathemategwr
Maes gweithgaredd: Gwyddoniaeth a Mathemateg
Awdur: Robert Thomas Jenkins

Ganwyd yn y Merddyn, Llanfihangel Tre'r Beirdd (y tyddyn nesaf at y Fferem, lle y ganwyd y Morysiaid); symudodd ei rieni i'r Tyddyn Bach, Llanbabo, a phan fu farw ei dad aeth ei fam i fyw i'r Clymwr yn yr un plwyf — am hynny y cyfeiria'r Morysiaid ato fel ‘Pabo.’ Enw ei dad oedd John George; ei fam oedd Elizabeth Rowland o deulu Bodwigan, Llanddeusant (J. E. Griffith, Pedigrees, 3), ac yr oedd ei mam hi'n aelod o deulu Tregaian, ac felly, yn ôl Lewis Morris (Add. M.L., 190), yn perthyn i dad ac i fam y Morysiaid. Yn ôl cofiannydd ei fab, yn 1680 y ganwyd William Jones, ond y mae ‘1675’ y D.N.B. yn haws ei gredu. Aeth i ysgol yn Llanfechell, a gwnaeth gymaint sôn amdano'i hun fel rhifyddwr nes i'w feistr tir (yr arglwydd Bulkeley) ei anfon i Lundain; bu'n gyfrifydd i fasnachwr yno, ond cafodd swydd fel athro mathemateg ar long ryfel, ac ennill sylw'r llyngesydd Anson. Wedyn bu'n athro mewn teuluoedd pendefigaidd; daeth dau o'i ddisgyblion, Thomas Parker (iarll Macclesfield) a Philip Yorke (iarll Hardwicke) yn gangellorion y deyrnas. Cymerodd Macclesfield ef drachefn yn athro i'w fab, a chastell y teulu, Shirburn yn sir Rhydychen, fu ei gartref am flynyddoedd meithion. Collodd arian pan dorrodd ei fanc, ond trwy ei gyfeillgarwch â'r mawrion’ cafodd amryw segurswyddi. Priododd Mary Nix, a chafodd ddau fab a merch. Bu farw yn Llundain 3 Gorffennaf 1749. Yr oedd yn fathemategwr gwych, a chyfrifid ei ‘Arweiniad’ i fathemateg yn waith meistriaidd — ar hwn, a'i weithiau eraill, gweler y D.N.B. Yr oedd yn gyfaill i Halley ac i Newton; golygodd rai o weithiau Newton; etholwyd ef yn F.R.S. yn 1712, a bu'n is-lywydd y gymdeithas.

Y mae cyffyrddiadau William Jones â llenyddiaeth Cymru 'n ddamweiniol ond yn ddiddorol. Nid ymddengys fod neb o'r Morysiaid ond Richard yn ei adnabod yn bersonol, serch bod gennym lythyr gan Lewis yn 1749 (uchod) ato. Ond yn 1747, yr oedd Richard wrthi (Morris Letters, i, 129) yn ceisio cael gan William Jones gael ethol Lewis Morris yn F.R.S., megis yr oedd eisoes wedi llwyddo i gael Moses Williams i mewn. Pan gyhoeddwyd argraffiad Richard Morris o'r Beibl Cymraeg, 1746, yr oedd ynddo ddau fap, ‘rhodd William Jones … i'r Cymry.’ Pan fu farw Moses Williams (1742), gwerthwyd ei lyfrau a'i lawysgrifau Cymraeg, gan ei weddw, i'w gyfaill William Jones, a bu Richard Morris yn rhestru'r llawysgrifau; ond pan fu Jones f. gadawodd hwy i'w ddisgybl, yr ail iarll Macclesfield, ac ni châi Richard Morris mwyach olwg arnynt. Bu'r iarll yn sôn am eu rhoi yn yr Amgueddfa Brydeinig, ond ni wnaethpwyd hynny, ac yn Shirburn y buont am ganrif a hanner — edrydd Angharad Llwyd iddi hithau gynnig eu rhestru, ond cael ei gwrthod ar y tir ‘nad oeddynt yn werth y drafferth.’ Ond yn 1899 prynwyd hwy gan Syr John Williams, rhestrwyd hwy gan Gwenogvryn Evans, ac y maent bellach yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Y mae plentyn ieuengaf William Jones, sef Syr WILLIAM JONES (1746 - 1794), yn fydenwog fel ieithegwr ac fel awdurdod ar ieithoedd a chyfreithiau'r India. Yn hyn o beth, rhaid ymfodloni ar gyfeirio at ei gofiant (Memoirs of Sir William Jones, gan yr arglwydd Teignmouth, 1804), a'r ysgrif lawn yn D.N.B. Fe'i ganwyd 28 Medi 1746; priododd Anna Maria Shipley, chwaer i'r deon W. D. Shipley; bu farw 27 Ebrill 1794 yn Calcutta. Cwbl Seisnig oedd ei fagwraeth, ac er ei fod yn medru darllen rhyw gymaint o Gymraeg, ni siaradai mohoni ac nid astudiodd lawer arni — cyflwynwyd ef yn ffraeth i frenin Ffrainc gan lysgennad Prydain ym Mharis fel ‘gwr a fedr bob iaith ond ei iaith ei hunan.’ Y mae ei enw ar restr y Cymmrodorion yn 1778; ac y mae llythyr gan Richard Morris (ieu.) o'r India yn 1785 (Add. M.L., 781) a ddengys ei fod ef a Richard Morris ifanc yn trafod cyhoeddi Celtic Remains Lewis Morris; ond dyfynna Angharad Llwyd lythyr ganddo at Richard Morris yn 1790 yn tystio, ‘er ei fod ef, fel Cymmrodor, yn wresog ei ddiddordeb yn hynafiaethau a llenyddiaeth Cymru, eto nad oedd ganddo funud o amser i'w sbario atynt’.

Awdur

Ffynonellau

Dyddiad cyhoeddi: 1953

Hawlfraint Erthygl: http://rightsstatements.org/page/InC/1.0/