THOMAS, JOHN (1736 - 1769), clerigwr a hynafiaethydd;

Enw: John Thomas
Dyddiad geni: 1736
Dyddiad marw: 1769
Rhiant: Jane Rowland (née Jones)
Rhiant: Thomas Rowland
Rhyw: Gwryw
Galwedigaeth: clerigwr a hynafiaethydd;
Maes gweithgaredd: Crefydd; Hanes a Diwylliant
Awdur: Helen Myfanwy Ramage

Ganwyd 22 Hydref 1736 yn Tyddyn Ysguboriau, Ynyscynhaearn, Eifionydd, yn fab i Thomas Rowland; brawd iddo oedd Richard Thomas (1750 - 1780), a nai fab chwaer oedd Ellis Owen o Gefnymeusydd. Addysgwyd ef yn Llanystumdwy, Llanegryn, Botwnnog, a'r Friars ym Mangor. Ymaelododd yn Rhydychen 20 Mawrth 1755 o Goleg Iesu, lle'r oedd John Lloyd ‘o Gaerwys’ yn gyfaill iddo; urddwyd ef yn Rhydychen yn 1760. Yr oedd yn ‘under-keeper of the Museum ' yno, ond ni allai fyw ar ei gyflog — nid am fod hwnnw'n fychan (meddai William Morris o Fôn), ond am ei fod yn yfwr trwm; felly aeth yn gurad i Gaergybi ddiwedd 1760. Ddiwedd 1761 cafodd le is-athro yn y Friars, a churadiaeth Llandygai a oedd yn cydfynd â'r swydd honno. Yn 1766, penodwyd ei beriglor yng Nghaergybi, Richard Langford, yn brifathro ysgol ramadeg Biwmares, ond aeth John Thomas yno'n ddirprwy iddo — nid manwl gywir, felly, yw'r dyb arferol i John Thomas fod yn brifathro 'r ysgol. Gyda'i swydd, daliai guradiaethau Llansadwrn a Llandegfan. Bu farw'n ddisyfyd ar ddydd Llun y Pasg (27 Mawrth) 1769, yn Castellior; claddwyd yn Llandegfan, ‘yn 33 oed’ — yn gywirach, yn ei 33 flwydd. Yn ôl tystiolaeth unfryd y Morysiaid, Hugh Hughes ‘y Bardd Coch’ (a ganodd farwnad iddo), a ‘Ieuan Fardd,’ yr oedd yn ysgolhaig Cymraeg neilltuol dda, ac yn feistr ar achau; copïai hen lawysgrifau — aeth y rheini i'w frawd, Richard, a chwalwyd hwy pan fu hwnnw farw; dywed Ellis Owen fod Hugh Maurice wedi defnyddio llawer ohonynt at y Myvyrian Archaiology. Ni chyhoeddwyd dim o'i waith yn ystod ei fywyd, ond dangosodd Syr J. E. Lloyd (ar dystiolaeth John Lloyd o Gaerwys a ‘Gwallter Mechain’) mai ef bioedd yr History of the Island of Anglesey a gyhoeddwyd yn ddi-enw yn 1775; a chynhwysodd William Williams o Landygai waith John Thomas, ‘A Genealogical Account of the Families of Penrhyn and Cochwillan,' yn ei Observations on the Snowdon Mountains, 1802.

Awdur

Dyddiad cyhoeddi: 1953

Hawlfraint Erthygl: http://rightsstatements.org/page/InC/1.0/