GAMBOLD (TEULU).

Yr oedd teulu o'r enw hwn yn nhref Aberteifi yn y 17eg ganrif a'r 18fed ganrif. Pan gymerwyd Lewis Morris o Fôn i'r carchar yn Aberteifi (1758), a'i ollwng dan feichiafon (Morris Letters, nodyn ar waelod i, 223), yn nhŷ rhyw WILLIAM GAMBOLD y lletyai; y mae'n bosibl (ond yn annhebyg) mai hwn oedd y gŵr a nodir ar ddiwedd yr ysgrif hon. Drachefn, enwir rhyw ‘Gambold’ neu ‘Gambwll’ droeon yn llythyrau'r Morysiaid; yn ôl cofnodion y ‘Customs’ (Miss Lucy Williams o Gaergybi a ddarganfu hyn), yr oedd hwn yn gapten y Pelham, un o longau'r doll yng Nghaergybi; ac yn un o'r llythyrau (i, 446) disgrifir ef fel ‘having introduced the Cardiganshire exercise among our squadrons.’

Ond y Gambold cyntaf a haedda fanylu arno yw WILLIAM GAMBOLD (1672 - 1728), clerigwr a gramadegydd. Dywed ei fab, yr esgob Gambold (mewn llythyr a argraffwyd yn y rhagymadrodd i argraffiad cyntaf English-Welsh Dictionary John Walters), iddo gael ei eni 10 Awst 1672, o deulu parchus a roes addysg dda iddo ar gyfer urddau eglwysig. Yn ôl Foster (Alumni Oxon.), yr oedd yn 18, ac yn ‘fachgen tlawd,’ mab i William Gambold o dref Aberteifi, pan ymaelododd yn S. Mary Hall, Rhydychen, 23 Mai 1693. Symudodd i Goleg Exeter yn 1694, ond nid oes gofnod iddo raddio. Ar 1 Rhagfyr 1709 (West Wales Records, ii, 226; iii, 250), daeth yn rheithor Casmael gyda Llanychaer; gellid meddwl iddo fod yn gurad yno cyn hynny, oblegid yn Nhachwedd 1707 yr oedd yn cadw ysgol yn Llanychaer (Cymm. Trans., 1904-5, 186); dywed ei fab ei fod yn hynod ymroddgar fel person plwyf. Yn Rhydychen yr oedd yn gyfaill i Edward Lhuyd, a dywed Lhuyd iddo gyfrannu gwybodaeth at ychwanegiadau Lhuyd i argraffiad Gibson o Britannia Camden. Mor gynnar â 1707 cynlluniai Gambold eiriadur Cymraeg, a daeth hwnnw'n brif waith ei fywyd pan analluogwyd ef yn ddiweddarach (gan ddamwain) i gyflawni ei ddyletswyddau plwyfol. Gorffennwyd y geiriadur yn 1722, ond methodd Gambold hel digon o arian i'w gyhoeddi. Yn llythyrau'r Morysiaid (ii, 140-1, 221, 224) clywir sôn am yr esgob Gambold yn ceisio gwerthu'r llawysgrif i'r geiriadurwr Thomas Richards o Langrallo — yn ôl eu harfer, tuedda'r Morysiaid (i, 114; ii, 150, 233) i ddibrisio'r gwaith. Daeth y llawysgrif wedyn (tua 1770) i ddwylo geiriadurwr arall, John Walters; heddiw y mae yn y Llyfrgell Genedlaethol. Cyhoeddodd William Gambold yn 1727 A Grammar of the Welsh Language; ail argraffwyd hwn ar ôl ei ddydd ef (Llyfyddiaeth y Cymry, 346-7). Bu farw 13 Medi 1728.

O bum mab William Gambold, yr enwocaf o bell ffordd yw'r mab hynaf, JOHN GAMBOLD (1711 - 1771), esgob Morafaidd; ganwyd 10 Ebrill 1711 yng Nghasmael. Ar brydiau'n unig y mae ei yrfa'n cyffwrdd â Chymru, ac adroddir hi'n dda (gyda chyfeiriadau llawn) gan Alexander Gordon yn y D.N.B.; gellir felly fanylu mwy yma ar ei hochr Gymreig. Ymaelododd yn Christ Church, Rhydychen, 10 Hydref 1726, ac yn y coleg hwnnw y daeth i adnabod Charles Wesley ac i ymuno â ‘Methodistiaid Rhydychen.’ Graddiodd yn 1730; urddwyd ef yn 1733, a phenodwyd ef yn 1735 yn ficer Stanton Harcourt ger Rhydychen; ond yn 1739 cyfarfu â Zinzendorff a thueddwyd ef fwyfwy at Forafiaeth. Yn 1742 rhoes ei fywoliaeth i fyny; priododd yn 1743 a dychwelodd i'w sir enedigol (am fanylion ei daith gweler Cymm., xlv, 28) i gadw ysgol yn Stryd y Farchnad yn Hwlffordd. Ond yn 1744 aeth i Lundain, ac ymuno'n ffurfiol ag Eglwys y Brodyr; codwyd ef yn esgob ynddi yn 1753. Adwaenai Richard Morris ef yn Llundain (Morris Letters, ii, 140-1, 221), ac ni allai'r gŵr cellweirus bydol hwnnw lai na sylwi ar y modd yr oedd yr esgob yn ‘dibrisio cyfoeth — rhoes fywoliaeth dda i fyny i fyw heb incwm o gwbl, yn llawen mewn tlodi a charpiau’; etyb ei frawd Lewis (ibid., ii, 224): ‘Dynion felly oedd esgobion yr Eglwys Fore.’ Yn 1768 torrodd iechyd Gambold i lawr, a dychwelodd i Hwlffordd, yn weinidog y gynulleidfa; bu farw yno 13 Medi 1771 ar ben blwydd marw ei dad, a chladdwyd yn y fynwent y tu cefn i gapel y Morafiaid ar S. Thomas's Green. Ar ben ei waith cenhadol, yr oedd Gambold yn Roegwr gwych, a chanddo wybodaeth ddofn o'r tadau Groegaidd; ‘llonydd’ (Quietist) a chyfriniol oedd ei ddiwinyddiaeth. Nid oedd wedi anghofio'i Gymraeg. Efe, yn 1760, a ddiwygiodd ac a ddug drwy'r wasg Un Ymadrodd ar Bumtheg ynghylch Iesu Grist, cyfieithiad gan Evan Williams (1724 - 1759) o Zinzendorff; ac yn 1770 dug allan emyniadur Morafaidd Cymraeg, Ychydig Hymnau allan o Lyfr Hymnau Cynulleidfaoedd y Brodyr (gweler Cymm., xlv, 112) — cymerwyd tri o'r emynau allan o waith ‘yr Hen Ficer’; trosiadau Gambold o emynau Morafaidd Saesneg yw'r gweddill (34), a chystal yw cyfaddef mai anystwyth braidd ydynt.

Haedda dau o feibion eraill William Gambold air byr. Y trydydd mab oedd GEORGE GAMBOLD, a fu farw yn 1755. Methodist oedd yntau ar y cychwyn; y mae gennym lythyr (T.L. 1256, 28 Rhagfyr 1744) oddi wrtho at Howel Harris, ac yn 1748 yr oedd yn gynghorwr. Daliodd ymlaen ag ysgol ei frawd John yn Hwlffordd. Ond troes yntau'n Forafiad, ac efe a John Sparks oedd dau sylfaenydd y seiat Forafaidd a ddaeth wedyn yn gynulleidfa Forafaidd yn Hwlffordd (1763) — yr unig un yng Nghymru.

Ar y llaw arall, nid ymadawodd yr ieuengaf o'r brodyr, WILLIAM GAMBOLD, erioed â'r Methodistiaid. Dechreuodd gynghori yn 1766, a bu ar deithiau yng Ngogledd Cymru (Meth. Cymru, ii, 304); yr oedd yn gyfaill mawr i Howell Davies (Cylch. Cymd. Hanes M.C., iv, 55). Er hynny, yr oedd ar delerau cyfeillgar iawn â'r Brodyr, ac y mae cofnodion diddorol ganddo ar hanes crefydd yn Nyfed ar glawr yng nghronfa'r Brodyr yn Hwlffordd (ibid., iv, rhifynnau 1 a 2). Y mae'n bosibl (dim mwy) mai efe oedd y William Gambold a enwir ar ddechrau'r ysgrif hon; ond yn 1770 beth bynnag yr oedd yn ffarmio gerllaw Llawhaden. Yr oedd eto'n fyw yn 1794.

Awdur

Dyddiad cyhoeddi: 1953

Hawlfraint Erthygl: http://rightsstatements.org/page/InC/1.0/