THOMAS, DAVID ('Dafydd Ddu Eryri '; 1759-1822), llenor a bardd

Enw: David Thomas
Ffugenw: Dafydd Ddu Eryri
Dyddiad geni: 1759
Dyddiad marw: 1822
Rhiant: Mary Griffith (née Humphreys)
Rhiant: Thomas Griffith
Rhyw: Gwryw
Galwedigaeth: llenor a bardd
Maes gweithgaredd: Llenyddiaeth ac Ysgrifennu; Barddoniaeth
Awduron: Griffith Thomas Roberts, Griffith Milwyn Griffiths

Ganwyd yn Ebrill 1759, mab Thomas a Mary Griffith, Penybont y Waun Fawr. Gwehydd o bandy Glynllifon oedd THOMAS GRIFFITH, ac yr oedd yn gynghorwr gyda'r Methodistiaid Calfinaidd, ac ef a'i fab John, a anwyd 8 Rhagfyr 1748, a ofalai am eu hachos yn y Waun Fawr. Âi'r ddau dros y mynydd i Lanberis hefyd i gadw seiat yn y Llwyn-celyn. (Daeth JOHN THOMAS yn bregethwr gyda'r Methodistiaid, ac wedi iddo symud i fyw i'r Merddyn Coch ar dir Llwyn-celyn ef a ofalai am eu hachos yno. Yr oedd yn bregethwr cymeradwy a cheir ei hanes yn pregethu gyda Siarl Marc a Thomas Evans y Waun Fawr yn y cyfarfod misol cyntaf yn Llanberis yn 1777. Bu farw yn 1831 yn 82 mlwydd oed, a chladdwyd ef yn Llanberis.)

Cafodd ' Dafydd Ddu ' wyth mis o ysgol gyda John Morgan, curad Llanberis. Yno y cyfarfu ag Abraham Williams o'r Cwmglas, a thrwyddo daeth i wybod am farddoniaeth Gymraeg. Cafodd fenthyg llyfrau Cymraeg gan Abraham Williams a thrwyddo ef y cafodd wybod am Ddafydd Elis ('Person Criceth') a fuasai yn gurad yn Llanberis o flaen John Morgan. Cafodd fenthyg copïau Dafydd Elis o waith yr henfeirdd a gwnaeth yntau gasgliad o gywyddau ac englynion allan o'r llawysgrifau a'u rhoi yn y llyfr llawysgrif - ' Golwg ar Parnassus a Helicon.' Ar ôl gadael yr ysgol gweithiai waith gwehydd yn y Waun Fawr ac âi i Gaernarfon i weled ' Robin Ddu yr ail o Fôn ' (Robert Hughes), a ddaethai yno wedi colli ei iechyd yn Llundain. Clywodd ganddo am gyfarfodydd y beirdd yn y tafarnau yn Llundain ac yn niwedd y gaeaf 1783-4 canodd ' Dafydd Ddu ' gân, ' Gwahoddiad i'r Prydyddion ddyfod i'r Betws bach Noswyl Fair ar y mesur a elwir Bel Eil March, a daeth ' Hywel Eryri,' William Bifan, ' Sion Caeronwy,' Siân Parri, ac eraill yno, a dyna gychwyn cyfarfodydd y beirdd yn Arfon lle câi ' Dafydd ' gyfle i ddysgu rheolau barddoniaeth i'w 'gywion,' fel y gelwir hwynt.

Ar 14 Gorffennaf 1787 rhoes heibio waith gwehydd a dechrau cadw ysgol yn Llanddeiniolen. Aethai yno i ddechrau i weled ' Twm o'r Nant ' a'i gyfeillion yn chwarae anterliwd, ac anogwyd ef y pryd hwnnw i roi cynnig ar gadw ysgol, a bu'n dilyn y gorchwyl hwnnw yn Llanddeiniolen, Betws Garmon, Llanystumdwy, Pentraeth, y Waun Fawr, Llanrug, Llanberis, a'r Dolydd Byrion, Llandwrog. O 1807 i 1810 bu'n brysur yn casglu'r defnyddiau ar gyfer ei lyfr, Corff y Gainc, yn teithio i Ddolgellau i wylio ei argraffu, ac yna'n crwydro i Lerpwl a mannau eraill i'w werthu.

Yr oedd ' Dafydd Ddu ' a William Williams, Llandegai, yn aelodau gohebol o Gymdeithas y Gwyneddigion a hwy a weithredai dros y gymdeithas honno yng Ngogledd Cymru am gyfnod. Iddynt hwy ill dau yr anfonid eu llyfrau, fel Gwaith Dafydd ab Gwilym, 1789, i'w gwerthu; atynt hwy yr anfonid am ddefnyddiau ar gyfer The Myvyrian Archaiology of Wales , ac ar ôl i ' Dafydd' ennill eu 'tlws' ddwywaith am yr awdl yn Llanelwy a Llanrwst gofynnai'r Gwyneddigion iddo drefnu eu heisteddfodau, megis eisteddfod Penmorfa yn 1795, ac arno ef y disgynnodd llawer o'r gwaith trefnu a beirniadu'r farddoniaeth yn eisteddfod Caernarfon, 1821. Ni chytunai â syniadau rhai o wŷr Llundain am y Chwyldro yn Ffrainc ac ni dderbyniai ddulliau rhyfedd William Owen Pughe o ysgrifennu Cymraeg. Cytunai â hwynt y byddai'n ' fuddiol rhoi ychwaneg o ryddid i feirdd Cymreig,' ond y dylid ' cymryd yn gynnil rhag torri adwy i rimynwyr anurddasol ddyfod i mewn i wladwriaeth awen.' Yr oedd ef yn sicrach awdurdod ar reolau barddoniaeth gaeth na neb yn ei gyfnod, a dywaid Syr John Morris-Jones mai trefniant ' Dafydd Ddu ' wedi ei newid gan ' Bardd Nantglyn ' (Robert Davies), ac wedi ei ddiwygio, naill ai gan ' Dafydd Ddu ' ei hunan neu rywun arall, oedd prif sail yr hyn a sgrifennwyd ar y gynghanedd yn y 19eg ganrif.

Ychydig o'i waith a apeliai at ddarllenwyr heddiw. Gellid nodi ei englynion beddargraff a'i gywydd ar agoriad eisteddfod Caernarfon yn 1821 fel yr enghreifftiau gorau o'i farddoniaeth gaeth, a ' Fy Annwyl Fam fy Hunan,' cyfieithiad o'r gân Saesneg ' My Mother,' fel enghraifft o gyfieithiad a barhaodd yn boblogaidd wedi i'r gân wreiddiol gael ei llwyr anghofio.

Treuliodd y flwyddyn olaf o'i oes yn y Fron Olau, Llanrug, ond crwydrai i weled cyfeillion yn yr ardaloedd cylchynol. Wrth ddychwelyd o Fangor o un o'r teithiau hynny syrthiodd wrth groesi afon Cegin wrth ymyl Bach Riffri a chafwyd ef wedi boddi ar 30 Mawrth 1822. Claddwyd ef ym mynwent Llanfihangel yn Llanrug a rhoes ei gyfeillion gofadail ar ei fedd.

Heblaw Corff y Gainc a gyhoeddodd yn 1810 ymddangosodd llyfryn arall, Arddwriaeth Ymarferol, cyfieithiad o ddau draethawd Saesneg, o'i waith yn 1815. Yr oedd ganddo ran hefyd mewn golygu y cyfnodolyn Greal neu Eurgrawn sef Trysorfa Gwybodaeth, argraffwyd ac ar werth gan T. Roberts, Caernarfon, 1800, gyda ' Ieuan Lleyn,' a hefyd gyda'r Parch. P. Bailey Williams, Llanrug, mewn golygu Trysorfa Gwybodaeth neu Eurgrawn Cymraeg, Caernarfon, 1807. Y mae 17 o'i ysgrifau yn y Cylchgrawn Cynmraeg, 1793-4, ac yn eu plith ei ' Traethawd ar ddim,' y cynnig cyntaf i ysgrifennu ysgrif yn Gymraeg ar ddull y 'light essay' Saesneg, a cheir englynion a thraethawd o'i waith yn Geirgrawn (Holywell, 1796).

Brawd iddo oedd HUMPHREY THOMAS (1745 - 1805). Bedyddiwyd ef 9 Mehefin 1745, yn eglwys Llanbeblig, Sir Gaernarfon. Bu'n swyddog yn nhŷ cyllid Caernarfon, ac yn ysgolfeistr yn Llanddeiniolen, Sir Gaernarfon. Ar ei farw, daeth ei gasgliad o lawysgrifau i feddiant ei frawd. Ceir gramadeg neu eirlyfr Cymraeg ganddo ef a'i frawd yn N.L.W. MS. 21, yn dwyn y teitl ' Arweinydd i'r Gymraeg.' Bwriadwyd cyhoeddi'r gwaith hwn. Bu farw 22 Rhagfyr 1805, a chladdwyd ef ym Metws Garmon, Sir Gaernarfon, ddydd Nadolig.

Awduron

Ffynonellau

Dyddiad cyhoeddi: 1953

Hawlfraint Erthygl: http://rightsstatements.org/page/InC/1.0/

Mae'r Bywgraffiadur Cymreig yn cael ei ddarparu gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru a Chanolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru. Mae ar gael am ddim ac nid yw'n derbyn cymorth grant. Byddai cyfraniad ariannol yn ein helpu i gynnal a gwella'r wefan er mwyn i ni fedru parhau i gydnabod Cymry sydd wedi gwneud cyfraniad nodedig i fywyd yng Nghymru a thu hwnt.

Ewch i'n tudalen codi arian am ragor o wybodaeth.